Көпшілік алдында сөйлеуге қалай дайындалу керек

Мақаланың мақсаты — көрермен жалықпай, залдан шығып басқа секцияға кеткісі келмейтіндей презентация мен баяндама дайындау жолын көрсету. Мақала «Говори красиво, выступай легко» кітабына негізделіп, бірнеше конференция мен митапта сөз сөйлеу тәжірибесімен толықтырылды.

# TL;DR

• 1–3 минуттық оқиғаларды көбірек айтыңыз
• Бизнес мысалдарын көбірек келтіріңіз
• Баяндаманың кіріспесі мен қорытындысын жаттап алыңыз
• Слайдтағы мәтінді азайтыңыз
• Слайдта тізімдер көбірек болсын. Бір нәрсені ауызша тізіп айтсаңыз, тізімді слайдта да көрсетіңіз
• [Міндетті емес] Бір тізім тармағы = бір слайд
• Слайд — сөзіңізді растайтын не толықтыратын құрал. Көркем әдеби стильді қолданбаңыз
• Мәтінде ырықсыз етісті қолданудың қажеті жоқ
• Мәтінде көмекші етістіктер қажет емес. «Көрсеткіштерді арттыруға көмектеседі» → «Көрсеткіштерді арттырады»
• Слайдтарға көбірек сан қосыңыз. «N есе арттырдық», «50%-ға азайттық», «3 есе жылдамдаттық» және осыған ұқсас тұжырымдар
• Суреттер, диаграммалар және сызбалар көбірек болсын. Слайд — ақпарат көзі емес, түсіндірме
• Өзіңізді таныстыратын слайдты ұмытпаңыз: кім екеніңізді, қайда жұмыс істейтініңізді, немен айналысатыныңызды және өзіңіз туралы айтқыңыз келетін басқа мәліметтерді жазыңыз. Бұл слайд басында, әдетте титулдық слайдтан кейін беріледі, бірақ бұл міндетті емес
• Соңғы слайдта байланыс деректеріңіз болсын. Сізбен қалай хабарласуға болатынын көрсетіңіз. QR-код — сілтемені жылдам бөлісу тәсілі
• Дауыстап 1–3 рет жаттығыңыз. Неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы
• Баяндамаңызды бейнеге жазып, тыңдап көріңіз. Қай жерде басқаша, қысқарақ әрі әдемірек айтуға болатынын байқайсыз. Мұны тағы 1–3 рет қайталаңыз

# Оқиға баяндау

# Өзіңіз және/немесе жобаңыз туралы оқиғалар айтыңыз

«Адамдарға басқа адамдар туралы оқиғалар ұнайды. Баяндамаңыз — бұрын қандай қиындық болғанын және оны қалай шешкеніңізді әлемге айту тәсілі». Кез келген баяндаманың мақсаты — арқа ауырмас үшін қандай жаттығулар жасау керегін түсіндіру секілді. Өз мысалыңыз арқылы сіз бен командаңыз қандай тәжірибе алғанын, айналаңызды жақсарту үшін не істегеніңізді немесе не істемегеніңізді көрсетесіз.

Оқиғаны бірінші жақтан баяндаңыз. Баяндамада «мен» және «біз» сөздерін қолданудан қысылмаңыз. Оқиға — тыңдаушыға пайдалы ақпарат беру үшін баяндаманың келесі тезисіне өтудің жақсы тәсілі.

# Жақсы оқиғаның құрылымы:

• Кіріспе. Оқиға кейіпкерін сипаттаймыз
• Кейіпкердің күнделікті өмірі. Ол немен айналысады
• Кейіпкердің өміріне әсер ететін бір оқиға болады. Мәселе не қауіп пайда болады
• Кейіпкер мәселені шешу үшін әрекет етеді. Әрдайым сәтті бола бермейді, бірақ ол берілмейді
• Кейіпкер мәселені не тапсырманы шешеді
• Кейіпкер жеңісінің жемісін көріп, қалыпты өміріне оралады

«Бұл көрермен өзін кейіпкердің орнына қойып, оған жанашыр болып, сюжеттің дамуын қадағалайтын кез келген жақсы фильмнің сценарийіне ұқсайды».

Конференциядағы баяндама жақсы оқиғадан көп ерекшеленбейді. Сондықтан баяндамаңызда мыналар болуы керек:

• Оқиға болған адам не команда туралы 1–2 сөйлем
• Қандай мәселе не тапсырма туындады
• Сіздер 1-шешімді қолданып көрдіңіздер
• Біріншісі нәтиже бермесе, 2-шешімді қолданып көрдіңіздер
• Тапсырманы орындап, мәселені жеңе алдыңыздар

«Оқиға үш минуттан аспауы керек, ал ең дұрысы — бір минут. Залдағы тыңдаушы мәселені сезініп, баяндамада ұсынылған шешімнің неге ең дұрыс екенін түсіну үшін өзін сіздің орныңызға қоя алуы керек».

# Сөйлеуді жақсартамыз

«Аудитория спикерге ештеңе міндетті емес: тыңдауға да, түсінуге де, қызығуға да. Спикер ретіндегі міндетіңіз — тыңдаушыларды қызықтыру».

Кез келген презентация екі құрамдастан тұрады:

• Спикердің ойы
• Баяндаманың құрылымы

Өзіңізге екі сұрақ қойыңыз:

• Презентациям не туралы? Адамдардың пікірінде нені өзгерткім келеді?
• Осы тақырып бойынша нақты не айтқым келеді? Адамдардың пікірін қалай өзгертемін?

Не туралы айтатыныңызды ойластырыңыз. Бірнеше тұжырым ойлап табыңыз, сонда ең жақсысын таңдай аласыз.

Залдағы көрермен спикерді тыңдайды, егер:

• Слайд қысқа әрі түсінікті болса
• Спикер интонациямен және үзілістермен сөйлесе
• Спикер қарапайым сөздер мен сөйлемдер қолданса

«Бірсарынды сөйлеу — тамаша ұйықтатқыш. Үзілістер мен екпін арқылы спикер тезистегі маңызды тұсты көрсетіп, тыңдаушыға айтылғанды аздап ой елегінен өткізуге мүмкіндік береді».

«Баяндаманың басы мен соңы — табыстың 50%-ы. Басында қызықтыра алмасаңыз, қалай аяқтайтыныңыз маңызды болмайды — тыңдамайды. Басында қызықтырып, соңында көңілін қалдырсаңыз, жақсы бастағаныңызды ешкім есіне алмайды». Презентацияны бастайтын және аяқтайтын сөйлемдеріңізді жаттап алу керек.

«Бірден сөйлеп кетпеңіз. Сахнаға шығып, залға жылдам көз жүгіртіңіз, дем шығарып, содан кейін сөйлеңіз. Баяндаманы аудиторияға сұрақ қоюдан не қызықты жұмбақтан бастаған жақсы. Ал одан да жақсысы — баяндама барысында ашатын қарама-қайшы ақпараттан бастау».

# Слайдтарды жақсартамыз

«Слайд — ақпарат көзі емес, түсіндірме және толықтыру. Ақпарат көзі — спикер. Сондықтан мінсіз слайдта тұтас мәтін қабырғасы болмайды. Залдағы адамдар не мәтінді оқиды, не спикерді тыңдайды».

«Слайд қызықты болуы үшін бір қарағаннан түсінікті болуы керек. Көрерменге слайдта нені көрсеткіңіз келетінін байқауға көмектесіңіз. Код көрсетсеңіз, қай жерге қарау керегін көрсеткілермен белгілеңіз. Кодта сондай бірнеше жер болса, слайдтың көшірмесін жасап, көрсеткіні назар аудартқыңыз келетін жерге жылжытыңыз. Залдағы адам лазерлік көрсеткіштің соңынан қарайтын мысық секілді, ал көрсеткіш спикердің қолында».

Тізім тармақтарына назар аударту үшін оларды бірнеше слайдқа бөліңіз: баяндау барысында әр келесі слайдта тізімге бір тармақ қосылады. «Белсенді» тармақты басқалардан ерекшелеуге де болады.

Көркем стильді көркем әдебиетке қалдырыңыз. Мыналар қажет емес:

• көмекші етістіктер: «X Y-ті N есе жақсартуға мүмкіндік береді» → «X Y-ті N есе жақсартады»
• ырықсыз етіс: «Көрсеткіш 5 есе арттырылды» → «Көрсеткішті 5 есе арттырдық»
• есімше мен көсемше оралымдары

«Слайдтағы сөйлем неғұрлым қарапайым болса, оны ойланбай түсіну соғұрлым оңай».

«Бір ой = бір жай сөйлем. Кейде бастауыш та қажет емес: “Біз онбординг жылдамдығын 3 есе арттырдық” орнына “Онбординг жылдамдығын 3 есе арттырдық” деген дұрыс. Кім арттырғаны, жылдамдатқаны және жақсартқаны онсыз да түсінікті».

«Есіңізде болсын: слайд — ақпарат көзі емес, сөзіңізге толықтыру және түсіндірме. Көрермен не мәтінді оқиды, не сізді тыңдайды». Сондықтан слайдтарда мыналар болады:

• Диаграммалар
• Суреттер
• Скриншоттар
• Код (болмағаны дұрыс, бірақ қажет болса, абайлап қолдануға болады)
• Сандар
• Салыстырулар: «бұрын» және «кейін»

Слайдтарда қарапайым әрі қысқа тұжырымдар болсын. Ырықсыз етісті қолданбаңыз. «X көрсеткіштерді N есе арттыруға мүмкіндік береді» секілді көмекші етістіктер де қажет емес, «X көрсеткіштерді N есе арттырады» деген жақсы.

«Бір нәрсені салыстырсаңыз, көрнекі баяндау тілін қолданыңыз: жақсы әрі дұрыс нәрсені қою жасылмен, ал жаман әрі қате нәрсені қою қызылмен (күреңмен) жазыңыз».

# Баяндамаға дайындық

# Сөз сөйлеу қорқынышын қалай жеңуге болады

1. Сөзіңізді қағазға жазып, үйде дауыстап жаттығыңыз
2. Сахнаға шығар алдында бірнеше рет дем алып, дем шығарыңыз
3. Жаңылтпаштармен тіліңізді жаттықтырыңыз
4. Сахнаға соңғы сәтте шығыңыз. Аудиторияның тынышталуына мүмкіндік беріңіз
5. Баяндамаға бір-екі минут қалғанда ешкіммен сөйлеспеген дұрыс
6. «Сахнадағы алғашқы 2–4 секундта ештеңе айтпай, аудиторияға қараңыз. Тынышталсын»

# Сұрақ-жауап кезінде

1. Залдағы досыңыздан алдын ала дайындалған сұрақ қоюын сұраңыз — бұл аудиторияны жандандырады
2. Өзіңізге сұрақ қойып, бірден жауап беріңіз
3. Жауаптар қысқа, бірақ бір сөзден ғана тұрмауы керек
4. Жауабын білмесеңіз, сұрақ қойған адамның орнында не істер едіңіз — соны дауыстап ойластырыңыз

# AlmatyJS Light-қа дайындық

AlmatyJS Light — 15 минуттық баяндамалары бар митап форматы. Ол мыналарға арналған:

1. үлкен конференциялар алдында материалды сынап көруге
2. көпшілік алдында сөйлеу тәжірибесін жинағысы келетін жаңа спикерлерге
3. тақырыбын аудиториямен талқылағысы келетін спикерлерге

Сөйлеуге уақыт аз болғандықтан, нақты бір мәселені алып, оның қандай болғанын, қандай тәсілдер сыналғанын және қандай нәтижеге қол жеткізілгенін құрылымды түрде баяндаған дұрыс. «Light» құжаттаманы қайталау немесе тақырыптың кіріспесін айту деген сөз емес. «Light» — тақырыптың аудиторияға қызықты екенін тексеру мүмкіндігі.

Айтқыңыз келетін тақырып тыңдаушыдан бастапқы білімді талап етсе, сол кіріспені қамтитын мақала дайындап, баяндама басында оған сілтеме беріңіз. Сонда тыңдаушылар:

• баяндаманы түсінуге қажет бастапқы білімді қайдан алуға болатынын біледі
• тыңдау барысында бастапқы негіздерден бөлек қызықты нәрселер бар екенін көріп, тақырыппен жақынырақ танысқысы келеді
• негіздерді оқығаннан кейін YouTube-тағы баяндамаңыздың жазбасына оралып, не туралы айтқаныңызды түсіне алады

Әр митапты YouTube үшін жазамыз. Сондықтан интернетте баяндамаңыздың бейнесін де аласыз: ол жаңадан бастаушыларға арналған негізгі ұғымдар туралы мыңдаған ұқсас он бес минуттық бейненің бірі емес, азды-көпті ерекше тәжірибені қамтиды.